Paragrafen 

Weerstandsvermogen en risico beheersing

De gemeente Hengelo hecht aan financiële robuustheid en aan het bewust omgaan met risico’s. Dat is ook een wettelijke verplichting die voortkomt uit het in 2015 aangescherpte Besluit Begroting en Verantwoording (BBV). Die wettelijke verplichting heeft als achtergrond dat de financiële positie van de gemeente voor het gemeentebestuur (en samenleving) kenbaar en inzichtelijk moet zijn. De maatschappij verwacht van gemeenten dat zij tijdig inspelen op maatschappelijke ontwikkelingen en dat zij de hiermee gepaard gaande risico’s beheersen.

De gemeenteraad heeft tot taak om erop toe te zien dat deze verantwoordelijkheid in voldoende mate wordt ingevuld. De begroting en de jaarrekening dienen om die reden een paragraaf Weerstandsvermogen en Risicobeheersing te bevatten, met daarin zowel een overzicht van de aard en omvang van risico’s die de gemeente loopt, als een kwantitatief inzicht in de weerstandscapaciteit waarmee de risico’s kunnen worden opgevangen.

Met ingang van de begroting 2016 en het jaarverslag 2015 is de paragraaf Weerstandsvermogen en Risicobeheersing uitgebreid met de kengetallen voor de netto schuldquote, de netto schuldquote gecorrigeerd voor verstrekte leningen, de solvabiliteitsratio, de grondexploitatie, de structurele exploitatieruimte en de belastingcapaciteit. De paragraaf moet daarnaast voorzien in oordeelsvorming over de onderlinge verhouding tussen deze kengetallen in relatie tot de financiële positie. Tenslotte moet de gemeente een risicobeleid en normatieve criteria opstellen voor de mate van interne beheersing die wordt nagestreefd.

Bij de gevolgen van de decentralisaties past ook de (aangescherpte) bestuurlijke aandacht voor de (toekomstige) financiële weerbaarheid van gemeenten.

Voor goed risicomanagement is van belang dat er sprake is van een leercyclus en een organisatiecultuur waarin de kritische dialoog normaal wordt gevonden. De bijdrage van goed risicomanagement is dat de organisatie op een effectieve en efficiënte wijze heeft leren omgaan met een onzekere toekomst. Dit risicobeleid strekt zich ook uit tot de maatschappelijke partners.

Beleidsnotities

BeleidsnotitiesRaadsbesluit
De raad heeft het risicobeleid van de gemeente Hengelo in het voorjaar van 2013 geactualiseerd in de Nota ‘Scherper aan de wind’. De nota risicomanagement beleid voor de periode 2013 – 2017 is bedoeld om een bijdrage te leveren aan de toekomstbestendige organisatie die wij graag willen zijn. De nota beschrijft zowel de wijze waarop de gemeente Hengelo het eigen DNA bewaakt en op koers blijft door de risico’s te identificeren, in kaart te brengen en te beheersen, als de wijze waarop het bedrag wordt berekend dat de gemeente achter de hand wil houden om de gevolgen van de financiële tegenvallers op te vangen die de potentie hebben om het beleid van de gemeente Hengelo duurzaam te ontwrichten.De gemeenteraad heeft met het volgende ingestemd. De vaststelling van de streefnorm voor voldoende weerstandsvermogen op de ratiowaarden tussen 1,0 en 1,4 met ratiowaarde 0,8 als ondergrens. Een proces van automatische stabilisatie door eventuele batige saldi van het jaarresultaat verplicht te doteren aan de algemene reserve tot dat de minimaal gewenste streefwaarde van 1,0 bereikt is.Informatieverstrekking bij begroting en jaarrekening over tenminste 60% van het totale risicoprofiel van zowel de beleidsvelden, de grote projecten als de grondexploitaties. De top 20 van de belangrijkste risico’s worden bovendien expliciet genoemd en maken onderdeel uit van de verplichte paragraaf weerstandsvermogen in begroting en jaarrekening.Invulling van de actieve informatieplicht door de majeure risico’s tijdig kenbaar te maken en door in de beleidsrapportages de raad te informeren over de belangrijkste wijzigingen in het risicoprofiel. Vertrouwelijke informatie verstrekking bij publicatie van risico’s waar gemeentelijke belangen een rol van betekenis spelen.N.v.t.

Doelen

Bereiken?Doen?
Inzichtelijk maken van de financiële positie van de gemeenteIn de beleidsrapportages wordt het risicoprofiel geactualiseerd en wordt verslag gedaan van de uitgevoerde maatregelen voor risicobeheersing en -reductie. Stand van zaken In het jaar 2017 wordt de organisatie, evenals in het jaar 2016, actief bij het proces van risicomanagement betrokken. Alle afdelingshoofden en projectleiders worden twee keer per jaar geïnterviewd, met als doel dat de risicoprofielen naar de meest recente inzichten worden geactualiseerd. Daarbij wordt ook aandacht besteed aan nieuwe ontwikkelingen, zoals het project Lange Wemen, Warmtenet, de drie transities in het sociaal domein en de herziene grondexploitaties (incl. het Hart van Zuid, inclusief de voorgenomen ontvlechting). Risicomanagement is daarnaast bedoeld om managers, voorafgaand aan bestuurlijke besluitvorming, inzicht te geven in de mogelijke financiële impact van belangrijke voorgenomen activiteiten en projecten. Vooral de risicovolle projecten worden vooraf zorgvuldig getoetst op haalbaarheid.De laatste interviews ten behoeve van de procedure 2017 hebben met uitzondering van het risicoprofielen van Warmtenet en HVZ in vergelijking met het jaarverslag 2015 geen aanzienlijke wijzigingen in de risicoprofielen aan het licht gebracht. Wel is er meer zicht ontstaan op de risico’s bij de transities in de jeugdzorg en de WMO. Op een enkele uitzondering na is door geen van de sectoren melding gemaakt van majeure nieuwe risico’s. De interne beheersing van risico’s is de afgelopen jaren stelselmatig verbeterd, waardoor de benodigde weerstandscapaciteit kon dalen. Deze trend heeft zich in 2016 voortgezet vanwege de risicopercepties rondom Warmtenet, waarvoor inmiddels voorzieningen zijn getroffen en Lange Wemen/nieuwbouw stadskantoor. De raad beslist over het gewenste niveau van het weerstandsvermogen en de raad moet dan ook tijdig worden ingelicht (de actieve informatieplicht), als er zich zaken voordoen waardoor het niveau van het weerstandsvermogen verandert. Dat is het geval bij alle bestuurlijke voorstellen en optredende nieuwe risico’s waarbij in een noodscenario de eigen begrotingsruimte van de afdeling niet meer toereikend is. Het weerstandsvermogen van de gemeente moet dan worden aangesproken en de raad moet dat weten om bij de besluitvorming een eigen afweging te kunnen maken.
Overzicht houden op de bekende risico’s Actueel houden van de database met onderkende risico’s en bijbehorende beheersmaatregelen uit het NARIS pakket. Uitvoeren van simulaties om te bepalen welk buffervermogen nodig is bij de beleidsmatig bepaalde grens van 90%-zekerheid.Stand van zakenDe Monte Carlo risicosimulatie berekent een benodigde gemeentelijke weerstandscapaciteit van € 27,2 miljoen voor het netto risicoprofiel, op basis van de beleidsmatig bepaalde grens van 90% zekerheid. Dit is inclusief de € 10,4 miljoen netto risico’s (d.w.z. onder aftrek van het afdelingsbudget) van de grondexploitaties. Conform het in de vorige Beleidsbegroting vastgestelde beleid dienen risico’s met een laag risicoprofiel (score van 7 of lager op een schaal van 25 en een geldgevolg kleiner dan € 1,0 miljoen) binnen de huidige eigen budgetten van de afdelingen te worden opgevangen. De benodigde weerstandscapaciteit wordt gedekt uit de algemene reserve en de bestemmingsreserves en bedraagt:Totale benodigde weerstandscapaciteit: € 32,5 miljoenTen laste van afdelingsbudgetten: € 5,3 miljoenHerrekende benodigde weerstandscapaciteit: € 27,2 miljoen Dit is vergeleken met de € 36,4 miljoen opgenomen in de Beleidsbegroting 2016 – 2019 een forse daling van € 9,2 miljoen. Dit komt met name door de noodzakelijk te vormen verliesvoorzieningen van € 10,3 miljoen voor de nihil waardering van de activa van Warmtenet, waardoor de benodigde weerstandscapaciteit met een zelfde bedrag kon dalen. De financiële gevolgen van de kredietcrisis zijn goed in beeld, de bestaande bezuinigingsmaatregelen liggen op schema, en de uitwerking daarvan is verwerkt in het meerjarig perspectief van de voorliggende Beleidsbegroting.
Inzichtelijk maken van risico’s bij grote investeringen en grondexploitatiesNieuwe investeringen en grondexploitaties ondergaan een risicoanalyse en worden getoetst aan het weerstandsvermogen. Stand van zakenDe totale beschikbare weerstandscapaciteit van de algemene reserve grondexploitaties kan door de lagere rekenrente worden versterkt tot boven de gewenste norm van € 3 miljoen. Daarnaast heeft het grondbedrijf tijdig voorzieningen gevormd voor tekortexploitaties van € 52,3 miljoen en van €16,7 miljoen voor ‘nog niet in exploitatie genomen gronden’. In overeenstemming met de BBV, is bij het grondbedrijf geen rekening gehouden met nog niet gerealiseerde toekomstige exploitatiewinsten, stille reserves en met specifieke eigen bijdragen en stortingen. In de herzieningen grondexploitaties 2016 zijn de gevolgen van de afspraken van de Ladder voor duurzame verstedelijking zo veel als mogelijk in de ramingen verwerkt. De effecten van de besluitvorming over de mogelijke herijking in het project Hart van Zuid zijn in de begrotingscijfers verwerkt.

Indicatoren

IndicatorWaarde
Begrotings-saldoTenminste een sluitende begroting.Stand van zakenDe Beleidsbegroting 2017 – 2020 toont een positief begrotingssaldo van € 385.000 in 2017, € 217.000 in 2018, € 1.547.000 in 2019 en € 1.937.000 in 2020.
Vrij aanwendbare begroting-ruimtePost onvoorzien tenminste € 2 per inwoner.Stand van zakenUitgaande van een bevolking van ongeveer 80.000 inwoners is de omvang van de post onvoorzien bepaald op afgerond € 166.000.
Beschikbare belastingcapaciteitKostendekkend zijn van tarievenStand van zakenVoor alle retributies en bestemmingsheffingen geldt het beleidsuitgangspunt van volledige kostendekkend zijn, op basis van het principe dat de veroorzaker betaalt. Voor de overige belastingen, waaronder de OZB, geldt geen limiet. Deze kunnen dus in principe (mits er geen onredelijke/willekeurige belastingheffing plaatsvindt) onbeperkt worden verhoogd. In de maatschappelijke takenverkenning 2016-2019 zijn deze mogelijkheden nader onderzocht.
Stille reservesP.M.Stand van zakenDe stille reserves van de gemeente zijn conform het beleid niet in beeld gebracht. Het huidige beleid is om de stille reserves niet bij de weerstandscapaciteit te betrekken, omdat:
  • deze reserves meestal niet op korte termijn liquide kunnen worden gemaakt.
  • dit vanuit beleidsmatig oogpunt vaak niet gewenst is.
  • de weerstandscapaciteit is gedefinieerd als de middelen die op korte termijn kunnen worden ingezet om tegenvallers in de exploitatie op te vangen zonder dat dit ten koste gaat van andere taken.
Weerstands-capaciteit (de beschikbare weerstands-capaciteit in relatie tot de benodigde weerstands-capaciteitStreefcijfer is 1,0 (= voldoende). Het bureau NAR hanteert de volgende classificatie.Klasse Ratio BetekenisA > 2,0 Uitstekend B 1,4 – 2,0 Ruim voldoendeC 1,0 – 1,4 VoldoendeD 0,8 – 1,0 MatigE 0,6 – 0,8 OnvoldoendeF < 0,6 Ruim onvoldoendeStand van zakenDe beschikbare weerstandcapaciteit op basis van de geraamde gegevens van de stand van de reserves en voorzieningen per 31-12-2016 kan als volgt worden bepaald.Algemene reserve : € 16,7 Bestemming reserves : € 30,3 Totaal reserves : € 47,0 miljoenIn mindering komen de volgende niet vrij aanwendbare reserve:Onderwijshuisvesting : € 4,4Totaal niet vrij aanwendbaar : € 4,4 miljoenMinus 1 jaar rentelasten : € 1,6 (tegen 3,75% standaard omslagrente)Netto weerstandscapaciteit : € 41,0 miljoenDe benodigde netto weerstandscapaciteit is € 27,2 miljoen en de beschikbare weerstandscapaciteit is € 41,0 miljoen. Dit levert vervolgens een ratio op van 1,5 (= ruim voldoende). Het weerstandsvermogen voor 2017 valt daarmee binnen de streefwaarden van de nota ‘Zicht op risico’s’. Zonder interne maatregelen zou de score 1,0 bedragen. Dit onderstreept het belang van een goede interne beheersing. Een voorbeeld. Zonder de interne beheersmaatregel ‘afsluiten brandverzekering’ zou het zwaarste risico niet de exploitatierisico’s van de multifunctionele ruimten zijn, maar zou het zwaarste risico het schaderisico van de gemeentelijke gebouwen zijn.

Overzicht van de belangrijkste risico’s

Nr.RisicogebeurtenisGevolgenInvloed (%)
R79Exploitatie van multifunctionele ruimten en culturele kernvoorzieningen valt tegen door afnemende bezoekers en dalende sponsorbijdragenTegenvallende opbrengsten 10,7%
R486De markt voor grondverkopen verslechtertGeraamde omzet wordt niet gerealiseerd6,0%
R205De investeringsrisico’s voor Warmtenet over de periode 2016 - 2019Meerkosten, in combinatie met niet invorderbaarheid van de verstrekte leningen5,3%
R740Convenant met de provincie over de Ladder van Duurzame VerstedelijkingGemeente Hengelo moet in haar eigen projecten gaan snijden5,1%
R412Gemeente Hengelo moet voor 23% bijdragen in de nadelige resultaten van Businesspark XLDreigende vorming van een verliesvoorziening4,1%
R537Prestatie afspraken met ontwikkeling partners blijken niet of moeilijk afdwingbaarImagoschade door niet realiseren van maatschappelijke doelen en gederfde inkomsten3.3%
R496Gederfde inkomsten door gebrek aan realisatiekracht partners in de agenda van Twente (I3H)Niet meer sluitende grondexploitaties3.0%
R62Trajecten van uitkeringsgerechtigden leiden niet tot uitstroom uit de uitkeringHogere uitkeringslasten dan voorzien.2.5%
R136Extreme klimaatverschijnselen, zoals hevige (zomer) stormenExtra kosten voor het beheer van de openbare ruimte.2.5%
R693Verdeelmaatstaven gemeentefonds en de decentralisatie uitkeringen pakken ongunstig uitBegroting overschrijdingen2,4%
R379Klimaatverandering en de gevolgen daarvanZwaardere buien en wateroverlast door overbelasting van het rioolstelsel 2,3%
R695Frauduleuze declaraties van sommige zorgaanbieders in PGB regelingenOnrechtmatige besteding van middelen2,2%
R506Van een aantal zware indicatie stellingen is niet bekend of ze onder de AWBZ of de WLZ vallenBegrotingsoverschrijdingen2,2%
R516 De gronduitgifte prijzen komen onder druk te staanDreigende vorming van verliesvoorzieningen1,9%
R282Beoordeling van constructieve veiligheid van bouwwerken staat onder drukGezondheidsrisico’s en juridische claims1,7%
R707Ramingsrisico van de Backbone investering voor WarmtenetGunningresultaten liggen boven de begroting1,7%
R254VandalismeSchade aan gebouwen en materieel1,4%
R542De transities op de jeugdzorg en de WMO leiden tot onvoorziene kostenDe kosten zijn structureel hoger dan de baten wat tot extra ombuigingen leidt 1,4%
R517De markt voor vastgoed verslechtertAfwaardering van boekwaarden in grondcomplexen1,4%
R499Toepassing van nieuwe regels voor asbestsaneringNiet voorziene uitgaven in begrotingsjaar 20171,3%
R256Invoering wet bijzondere flora en faunaHogere beheerskosten1,3%
R30Onvoldoende handhaving capaciteit bij bouw en milieutoezichtGevaarlijke situaties en calamiteiten1,2%
R175 Vervuilde grond in eigendom van de gemeente en particulierenNiet begrote saneringskosten1,2%
R487Verkeerswaarde gronden in NIEGG complexen daalt naar agrarische waardeHogere verliesvoorzieningen1,2%
R425Eigen risicocapaciteit van de gemeente Hengelo op het Inkomensdeel wordt aangesprokenBegroting overschrijding1,1%
R725De instroom van bijzondere klanten in het kader van het vluchtelingenwerk waar het rijk niet voor wil compenserenBegroting overschrijding1,1%
R257 Te weinig doorstroom bij SWB door gebrek aan arbeidsplaatsenCompensatie van mogelijke tekorten1,1%
R457 Sommige gemeentelijke gebouwen voldoen niet aan de ARBO wetgeving Gezondheidsrisico’s en juridische claims1,1%

Kengetallen

1. Netto schuldquote en netto schuldquote gecorrigeerd voor alle verstrekte leningen

jaarverslag begrotingbegroting
 201520162017
netto schuldquote241,43%260,20%254,95%
netto schuldquote gecorrigeerd78,63%85,95%101,17%

De netto schuldquote geeft de verhouding aan tussen de aangetrokken geldleningen en de totale baten vóór reservemutaties en probeert daarmee een indicatie te geven van de druk van de kapitaallasten op de exploitatie. Het tweede kengetal doet hetzelfde, maar dan gecorrigeerd voor de door de gemeente aan derden doorverstrekte leningen. Voor 2017 zien we een tegengestelde beweging: De ongecorrigeerde schuldquote neemt af, de gecorrigeerde loopt op. Dat laatste wordt grotendeel verklaard door de toegenomen financieringsbehoefte o.a. door de bouw van het stadskantoor. De daling van de ongecorrigeerde schuldquote wordt verklaard door de afname van het aandeel van de financiering van de woningbouw, nu geen nieuwe leningen meer worden verstrekt.

2. Solvabiliteitsratio

jaarverslag begrotingbegroting
 201520162017
solvabiliteitsratio5,17%6,40%6,37%

De solvabiliteitsratio geeft de verhouding aan tussen het eigen vermogen (de reserves) en het balanstotaal. De uitkomst voor 2017 is vrijwel gelijk aan het vorige jaar. De hoogte wordt negatief beïnvloed door de financiering van de woningbouw. Indien deze buiten beschouwing wordt gelaten bedraagt de ratio ruim 14%. Het al in 2013 ingezette beleid op versterking van de algemene reserve beoogt ook de solvabiliteitspositie verder te verbeteren.

3. Grondexploitatie

jaarverslag begrotingbegroting
 201520162017
grondexploitatie29,29%30,65%29,92%

Het kengetal grondexploitatie geeft aan de verhouding tussen de boekwaarde van de grond en de totale baten vóór reservemutaties. Het is de vraag of dit kengetal veel inzicht geeft in de risico’s van grondexploitaties. De jaarlijkse herzieningen en de paragraaf grondbeleid zijn daarvoor betere instrumenten.

4. Structurele exploitatieruimte

jaarverslag begrotingbegroting
 201520162017
structurele exploitatieruimte3,70%0,10%0,00%

Dit kengetal laat zien dat de begroting van 2017, evenals die van 2016, ook in structurele zin sluitend is.

5. Belastingcapaciteit

jaarverslag begrotingbegroting
 201520162017
belastingcapaciteit96,90%97,28%n.n.b.

Voor een inzicht in de hoogte van de lokale lastendruk wordt verwezen naar de paragraaf Lokale heffingen.

In het kader van de herziene BBV dient er in de begroting een geprognosticeerde balans te worden gepresenteerd:

Geprognosticeerde balans

ACTIVA (bedragen x € 1.000)    
 Ultimo 2017Ultimo 2018Ultimo 2019Ultimo 2020
  
VASTE ACTIVA 
  
Immateriële vaste activa472447422397
  
  
Materiële vaste activa191.356184.763181.246172.856
  
Financiële vaste activa428.428409.428392.428357.428
  
Totaal vaste activa620.256594.638574.096530.681
  
VLOTTENDE ACTIVA1 
  
Voorraden83.20172.90180.40164.201
  
Uitzettingen korter dan één jaar 
  
Liquide middelen 
  
Overlopende activa 
  
Totaal vlottende activa83.20172.90180.40164.201
  
Totaal generaal703.457667.539654.497594.882

De overige vlottende activa en de vlottende passiva zijn voor de meerjarenramingen niet in te schatten.

PASSIVA (bedragen x € 1.000)    
 Ultimo 2017Ultimo 2018Ultimo 2019Ultimo 2020
VASTE PASSIVA 
  
Eigen vermogen:49.71752.20956.37961.711
  
algemene reserve 18.754 21.195 23.599 27.905
Bestemmingsreserves 30.578 30.797 31.233 31.869
Gerealiseerde resultaat 385 217 1.547 1.937
  
  
Voorzieningen18.94919.35420.12521.616
  
Vaste schulden met looptijd > 1 jaar709.003652.003583.003517.003
  
Totaal vaste passiva727.952671.357603.128538.619
  
VLOTTENDE PASSIVA 
  
Kortlopende schulden (korter dan één jaar) 
  
Overlopende passiva 
  
Totaal vlottende passiva    
  
Totaal generaal777.669723.566659.507600.330