Paragrafen 

Weerstandsvermogen & risicobeheersing

Inleiding

 

De gemeente Hengelo hecht aan het bewust omgaan met risico’s. Dat is ook een wettelijke verplichting die voortkomt uit het in 2015 aangescherpte Besluit Begroting en Verantwoording (BBV). Die wettelijke verplichting heeft als achtergrond dat de financiële positie van de gemeente voor het gemeentebestuur (en samenleving) kenbaar en inzichtelijk moet zijn. De maatschappij verwacht van gemeenten dat bestuurders tijdig inspelen op maatschappelijke ontwikkelingen en dat zij de hiermee gepaard gaande risico’s beheersen. De gemeenteraad heeft tot taak om er op toe te zien dat deze verantwoordelijkheid in voldoende mate wordt ingevuld. De begroting en de jaarrekening dienen daarom een paragraaf Weerstandsvermogen en risicobeheersing te bevatten met daarin zowel een overzicht van de aard en omvang van risico’s die de gemeente loopt, als een kwantitatief inzicht in de weerstandscapaciteit waarmee de risico’s kunnen worden opgevangen. Met ingang van de begroting 2016 en het jaarverslag 2015 is de paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing uitgebreid met de kengetallen voor de netto schuldquote, de netto schuldquote gecorrigeerd voor de verstrekte leningen, de solvabiliteitsratio, de grondexploitatie, de structurele exploitatieruimte en de belastingcapaciteit. De paragraaf moet daarnaast voorzien in oordeelsvorming over de onderlinge verhouding tussen deze kengetallen in relatie tot de financiële positie. Tenslotte moet de gemeente een risicobeleid en normatieve criteria op te stellen voor de mate van interne beheersing die wordt nagestreefd.

Bij de gevolgen van de decentralisaties past ook de (aangescherpte) bestuurlijke aandacht voor (toekomstige) financierbaarheid van gemeenten. Voor goed risicomanagement is van belang dat er sprake is van een leercyclus in een open organisatiecultuur waarin de kritische dialoog normaal wordt gevonden.

De bijdrage van goed risicomanagement is dat de organisatie op een effectieve en efficiënte wijze heeft leren omgaan met een onzekere toekomst. Dit risicobeleid strekt zich ook uit tot de maatschappelijke partners.

Beleidsnotities

TitelRaadsbesluit
De Raad heeft het risicobeleid van de gemeente Hengelo in het voorjaar van 2013 in de Nota “Scherper aan de wind”, voor de periode 2013 – 2017 geactualiseerd en vastgesteld. De nota beschrijft zowel de wijze waarop de gemeente Hengelo het eigen DNA bewaakt en op koers blijft door de risico’s te identificeren, in kaart te brengen en te beheersen, als de wijze waarop het bedrag wordt berekend dat de Gemeente Hengelo achter de hand wil houden om de gevolgen van financiële tegenvallers op te vangen die de potentie hebben om het beleid van de Gemeente Hengelo duurzaam te ontwrichten. Actieve bestuurlijke betrokkenheid bij risicomanagement is op grond van het Besluit Begroting en Verantwoording (BBV) vanaf 2013 ook wettelijk de norm.De Raad heeft ingestemd met:
  1. De vaststelling van de streefnorm voor voldoende weerstandsvermogen op de ratiowaarden tussen 1,0 en 1,4 met ratiowaarde 0,8 als ondergrens;
  2. Een proces van automatische stabilisatie door eventuele batige saldi van het jaarresultaat verplicht te doteren aan de algemene reserve tot dat de minimaal gewenste streefwaarde van 1,0 bereikt is;
  3. Informatieverstrekking bij begroting en jaarrekening over tenminste 60% van het totale risicoprofiel van zowel de beleidsvelden, de grote projecten als de grondexploitaties. De top 20 van de belangrijkste risico worden bovendien expliciet genoemd en maken onderdeel uit van de verplichte paragraaf weerstandsvermogen en risicobeheersing bij begroting en jaarrekening;
  4. Invulling van de actieve informatieplicht door de majeure risico’s tijdig kenbaar te maken en door in de bestuurlijke rapportages en initiatiefstukken de Raad te informeren over de belangrijkste wijzigingen in het risicoprofiel;
  5. Vertrouwelijke informatie aan de Raad bij publicaties van risico’s waarbij gemeentelijke belangen een rol van betekenis spelen.
 13G200020/503746

Doelen

Bereiken?Doen?Bereikt 2016?
Inzichtelijk maken van de financiële positie van de gemeente In beleidsrapportages (Beraps) wordt het risicoprofiel geactualiseerd en wordt verslag gedaan van de uitgevoerde maatregelen voor risicobeheersing en -reductie. Stand van zaken Ook in het jaar 2016 is de organisatie actief in het risicomanagementproces betrokken en is de verankering van het proces in de planning en control cyclus verder verbeterd. Vrijwel alle afdelinghoofden en projectleiders zijn in 2016 tweemaal geïnterviewd waarbij alle risico’s en de getroffen beheersmaatregelen zijn geëvalueerd. Het algemene beeld is dat het risicoprofiel van de meeste afdelingen in de loop der tijd is uitgekristalliseerd en door het management ook steeds beter beheerst wordt. Het risicobewustzijn van de organisatie is toegenomen. Risicovolle projecten worden vooraf zorgvuldig getoetst op haalbaarheid en het belang van goed risicomanagement wordt steeds breder erkend in de organisatie. De interne beheersing is toegenomen waardoor de benodigde weerstandscapaciteit de afgelopen jaren dan ook een geleidelijk dalende tendens vertoonde. Deze tendens heeft zich in 2016 verder voorgezet. De risicopercepties zijn uitgekristalliseerd in het sociaal domein, in de ontvlechting van de gezamenlijke grondexploitaties in de PPS Hart van Zuid, in het project Lange Wemen en met de ‘financial close per 31 maart 2017’, ook in Warmtenet Hengelo (WNH).Risicomanagement is in 2016 nog meer dan voorheen gebruikt om managers, voorafgaand aan bestuurlijke besluitvorming, inzicht te geven in de financiële impact van belangrijke voorgenomen activiteiten en projecten. Extra aandacht is besteed aan de formulering van “worst case scenario’s “ bij de risico’s van WNH en de ontvlechting PPS Hart van Zuid. Gerealiseerd in de jaarstukken 2016 en de Beraps 2016.
Overzicht houden op de bekende risico’s Actueel houden van de database met onderkende risico’s en bijbehorende beheersmaatregelen uit het NARIS pakket. Uitvoeren van simulaties om te bepalen welk buffervermogen nodig is bij de beleidsmatig bepaalde grens van 90%-zekerheid.Stand van zakenIn 2016 zijn 351 risico’s en 371 maatregelen geïnventariseerd in het NARIS pakket, waaronder de risico’s van de grote projecten. De risicosimulatie, op basis van de beleidsmatig bepaalde grens van 90% zekerheid, berekent een benodigde gemeentelijke weerstandscapaciteit van € 29,2 miljoen voor het netto risicoprofiel, inclusief het project Lange Wemen, de restrisico’s van warmtenet en de grondexploitatierisico’s. Het netto risicoprofiel is de uitkomst van de risicosimulatie met toepassing van de interne beheersmaatregelen. Conform het in de vorige beleidsbegroting vastgestelde beleid dienen risico’s met een laag risicoprofiel (score van 7 of lager op een schaal van 25) binnen de huidige eigen budgetten van de afdelingen te worden opgevangen. De benodigde weerstandscapaciteit welke dient te worden gedekt door de algemene reserve en de bestemmingsreserves bedraagt vervolgens:Totale benodigde weerstandscapaciteit: € 29,2 miljoen (inclusief grondbedrijf)Ten laste van afdelingsbudgetten: € 3,8 miljoenBenodigde weerstandscapaciteit: € 25,4 miljoen Dit is € 1,8 mln. lager dan de € 27,2 miljoen zoals opgenomen in de beleidsbegroting 2017 – 2020. Er is meer zicht gekomen op omvang van de risico’s in het sociaal domein, het grondbedrijf, de nieuwbouw van het stadskantoor en de restrisico’s na verzelfstandiging van warmtenet per 31 maart ’17. De risicogevolgen van de invoering van de VPB plicht voor gemeenten, worden laag ingeschat. De verwachting is dat de Gemeente Hengelo op basis van de 2016 cijfers niet door ‘de ondernemingspoort’ gaat en dus ook geen VPB aangifte behoeft te voldoen. Gerealiseerd in de jaarstukken 2016.
Inzichtelijk maken van risico’s bij grote investeringen en grondexploitaties Nieuwe investeringen en grondexploitaties gaan vergezeld van een risicoanalyse en worden getoetst aan het weerstandsvermogen. Stand van zakenDe risicosimulatie van de risico’s van het grondbedrijf geeft het volgende beeld van de benodigde weerstandscapaciteit:Totale benodigde weerstandcapaciteit: € 8,1 miljoen Ten laste van herziene grondexploitaties: € 1,5 miljoenBenodigde weerstandscapaciteit: € 6,6 miljoenDe beschikbare weerstandscapaciteit van de gemeente Hengelo als geheel biedt voor deze € 6,6 miljoen voldoende compensatie. Bovendien heeft het grondbedrijf € 58,1 mln. en € 16 mln. voorzieningen gevormd voor respectievelijk tekortexploitaties en “nog niet in exploitatie genomen gronden”. (NIEGG’s), welke laatste categorie met de invoering van de nieuwe BBV regels onder de materiële vaste activa worden verantwoord. De voorzieningen voor de Veldkamp van € 18 mln. en voor Business Park XL van € 5.5 mln. worden in afwijking van vorige jaren in het JV 2016 opgenomen in de staat van voorzieningen, omdat de Gemeente Hengelo voor deze complexen niet zelf de administratie voert. Gerealiseerd in de jaarstukken 2016. De belangrijkste projectleiders zijn geïnterviewd. Zie ook paragraaf grondbeleid en de herzieningen grondexploitaties per 1 januari 2017.

 

Indicatoren

Indicator Waarde
Begrotingssaldo Tenminste een sluitende begroting.Stand van zakenDe beleidsbegroting van 2017 – 2020 toont een positief begrotingssaldo van €385.000 in 2017, oplopend tot € 1937.000 in 2020, zodat er sprake is van structureel gezond meerjarig perspectief.
Vrij aanwendbare begrotingsruimte Post onvoorzien is ongeveer €2,- per inwoner.Stand van zakenUitgaande van een bevolking van 81.000 is de omvang van de post onvoorzien bepaald op afgerond €166.000.
Beschikbare belastingcapaciteit Kostendekkendheid tarieven (zie ook paragraaf lokale heffingen).Stand van zakenVoor alle retributies en bestemmingsheffingen geldt het beleidsuitgangspunt van volledige kostendekkendheid, op basis van het principe dat de veroorzaker betaalt. Voor de overige belastingen, waaronder de OZB, geldt geen limiet. Deze kunnen dus in principe (mits er geen onredelijke / willekeurige belastingheffing plaatsvindt) onbeperkt worden verhoogd. In de maatschappelijke takenverkenning 2016 zijn de mogelijkheden nader onderzocht (zie Kadernota 2016-2019).
Stille reserves P.M. Stand van zaken De stille reserves van de gemeente zijn conform het vastgestelde risicomanagement beleid niet in beeld gebracht. Het beleid is om de stille reserves niet bij de weerstandscapaciteit te betrekken, omdat:
  • deze reserves meestal niet op korte termijn liquide kunnen worden gemaakt;
  • dit vanuit beleidsmatig oogpunt vaak ook niet gewenst is;
  • de weerstandscapaciteit wordt gedefinieerd als de middelen die op korte termijn kunnen worden ingezet om tegenvallers in de exploitatie op te vangen zonder dat dit ten koste gaat van andere taken.
Weerstandscapaciteit (de beschikbare weerstandscapaciteit in relatie tot de benodigde weerstandscapaciteit) Streefcijfer is 1,0 (= voldoende). Het bureau NAR hanteert de volgende classificatie.Klasse Ratio BetekenisA > 2,0 Uitstekend B 1,4 – 2,0 Ruim voldoendeC 1,0 – 1,4 Voldoende (1.0 – 1.4 = streefnorm)D 0,8 – 1,0 Matig ( 0,8 = ondergrens)E 0,6 – 0,8 OnvoldoendeF < 0,6 Ruim onvoldoendeStand van zakenDe beschikbare weerstandcapaciteit op basis van de gegevens van de jaarrekening 2016 kan als volgt worden bepaald. Algemene reserves : € 17,7Bestemming reserves : € 20,5Totaal reserves : € 38,2 miljoenIn mindering komen de volgende niet vrij aanwendbare reserves:Onderwijs huisvesting : € 5,4Totaal niet vrij aanwendbaar : € 5,4 miljoenMinus 1 jaar rentelasten : € 0,6 miljoen (tegen 2,00% omslagrente)Netto weerstandscapaciteit : € 32,2 miljoenDe benodigde weerstandscapaciteit is € 25,4 miljoen en de beschikbare weerstandscapaciteit is € 32,2 miljoen. Dit levert vervolgens een ratio op van 1,27 (= voldoende). De ratio in 2015 was 1,3. Deze daling is het gevolg van een afname van de beschikbare reserves (o.a. lening schouwburg) en de aanzienlijke reductie op de benodigde weerstandscapaciteit. Het risicoprofiel van de gemeente is mede afgenomen door de risico’s in het sociaal domein, en de WNH risico’s. De grondexploitaties risico’s zijn aanzienlijk afgenomen, door de stijgende conjunctuur, door lagere rentetoerekening, maar ook door de extra voorzieningen die zijn gevormd voor gebeurtenissen met zekere gevolgen, die voorheen als risico werden aangeduid.

Weerstandsvermogen

Het weerstandsvermogen voor het jaar 2016 valt met een score van 1,27 binnen de marge van de streefwaarden van de Nota “Scherper aan de wind”. Zonder de werking van interne beheersmaatregelen, bijvoorbeeld bezittingen niet meer verzekeren, daalt de score naar 0,9. De huidige omvang van € 17,4 mln. voor de algemene reserve wordt als toereikend ervaren. Tegenover een totaal netto risicoprofiel van € 25,4 mln., zou een algemene reserve van € 12,7 mln. moeten staan en dat doel is in 2016 ruimschoots gerealiseerd.

Belangrijkste risico’s

Uitgedrukt als percentage van de benodigde weerstandscapaciteit zijn de belangrijkste risico’s (voor zover niet gedekt door voorzieningen of getroffen maatregelen):

RisicogebeurtenisGevolgenPercentage
Exploitatie van multifunctionele ruimten en culturele kernvoorzieningen valt tegen door afnemende bezoekers en dalende sponsorbijdragen. Tegenvallende opbrengsten 11,8%
De markt voor grondverkopen verslechtert. Verliesvoorzieningen in de grondexploitaties 6,5%
Convenant Duurzame Verstedelijking met de Provincie Eigen projecten niet ontwikkelbaar 5,7%
Achtergestelde leningen WNH (na verzelfstandiging) Aanvullende voorzieningen 5,4%
Ontwikkelingen in Business Park XL Verslechterde resultaten 4,3%
Prestatieafspraken met samenwerkingspartners blijken moeilijk afdwingbaar Gederfde inkomsten 3,7%
Gebrek aan realisatiekracht bij samenwerkingspartners I3H Grex niet langer sluitend 3,3%
Extreme weersomstandigheden Extra beheerkosten openbare ruimte 2,8%
Trajecten van uitkeringsgerechtigden leiden niet tot uitstroom uit de uitkering Hogere lasten dan voorzien. 2,8%
Mogelijk frauduleuze declaraties in PGB regelingen Budgetoverschrijdingen in sociaal domein 2,4%
Uitkomsten Due Diligence onderzoek WNH Hogere lasten dan voorzien 2,3%
De gronduitgifte prijzen komen onder druk te staan Extra verliesvoorzieningen 2,1%
Beoordeling van constructieve veiligheid van bouwwerken staat onder druk met onveilige situaties tot gevolg Gemeente wordt gebrek aan handhaving verweten 1,8%
Energie Prestatie Normen WNH worden niet gerealiseerd Hogere lasten dan voorzien 1,8%
De 5% eigen risico van de vangnetregeling (participatiewet) wordt aangesproken Hogere lasten dan voorzien 1,8%
Onverwachte bezuinigingen op de Wmo en de Jeugdzorg Begroting overschrijding 1,6%
Nadelige verdeelmaatstaven Gemeentefonds en decentralisatie uitkeringen Minder inkomsten dan begroot 1,6%
Het programma van fase 2A HVZ (business district) is ambitieus te noemen. Hogere lasten dan voorzien en minder baten 1,6%
Gevolgen van klimaatverandering Zware buien en wateroverlast 1,6%
Vandalisme Schade aan materieel, gebouwen en openbare ruimte 1,6%
Invoering Wet bijzondere Flora en Fauna Hogere beheerskosten 1,4%
Renovatiekosten stadhuis hoger dan geraamd Hogere lasten dan voorzien 1,3%
Verlaging grondprijs NIEGG’s tot agrarische waarde Afwaardering 1,3%
Vervuilde grond in eigendom van gemeente en particulieren Humaan risico en saneringskosten 1,3%
Vertraagde oplevering renovatie + nieuwbouw stadhuis Extra kosten 1,3%
Geen handhaving van de SVB op de PGB’s en van een aantal cliënten met een langdurige zorgindicatie is nog niet bekend of de zorg onder de AWBZ of de WLZ moet worden verleend Budgetoverschrijdingen in sociaal domein 1,3%
Te weinig doorstroom / beschikbare arbeidsplaatsen bij SWB Kosten verhaal op de gemeente 1,2%
Het geplande programma van Lansinkveld Noord kan niet gerealiseerd worden Lagere opbrengsten dan geraamd 1,1%
Nieuwe regels voor asbest sanering Niet begrote kosten 1,1%

Kengetallen

Op grond van het wijzigingsbesluit van het BBV van 15 mei 2015 is het verplicht een aantal nauwkeurig gedefinieerde kengetallen op te nemen in begroting en jaarverslag. In de begroting 2016 zijn deze voor het eerst opgenomen. Op de inhoudelijke achtergrond van deze kengetallen is uitvoerig ingegaan (blz 97 e.v. beleidsbegroting 2016-2019). In dit jaarverslag wordt volstaan met de vermelding van de kengetallen.

 jaarverslagbegroting jaarverslag
  2015 2016 2016
netto schuldquote 260,0% 260,0% 230,0%
netto schuldquote gecorrigeerd 86,0% 86,0% 80,0%
solvabiliteitsratio 5,2% 6,0% 5,0%
structurele exploitatieruimte 0,0% 0,0% 0,4%
grondexploitatie (boekwaarde/totale baten voor bestemming 31,0% 30,99% 44,0%
belastingcapaciteit 98,0% 98,0% 98,3%